است با نام خداى تعالى ، و مجاهد هم اين بگفت . عبد اللَّه شدّاد گفت : راجع است با ( 1 ) رسول - عليه السّلام ، و عامل در « حين » كه ظرف است قوله : يعلم ، يعنى در آن [ حال ] ( 2 ) كه ايشان به جهد و جهيد ( 3 ) خويشتن پوشيده مىدارند ، و سر در گليم كشيده‌اند ، و خويشتن از مردم پنهان كرده و سرّ در دل بداشته ، و خداى مىداند كه ايشان در دل چه دارند و چه آشكارا كرده‌اند ، كه او عالم است و دانا به اسرار دلها . و عبد اللَّه عبّاس خواند : يثنوني صدورهم ، على وزن يحلولى ، اى تلتوي صدورهم ، به ضمّ « را » على اسناد الفعل اليه . قوله : * ( وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ ) * ، نيست هيچ جانور ( 4 ) رونده بر زمين ، يقال : دبّ و درج اذا مشى مشيا خفيفا ، هر چه بر روى زمين برود او را دابّه خوانند . و بعضى علما گفتند : هر چه طعامى خورد او را دابّه خوانند تا مناسب باشد با اين كه گفت : * ( إِلَّا عَلَى اللَّه رِزْقُها ) * ، هيچ جانورى نيست الَّا روزيشان و قوت و غذاى ايشان بر خداى است - جلّ جلاله . بعضى دگر گفتند : « على » ، به معنى « من » است ، و معنى آن است كه : من اللَّه رزقها ، روزى ايشان از خزاين رحمت او صادر است ، و معنى متقارب است ، اين قول مجاهد است گفت : براى آن گفتم كه آن روزى كه خداى تقدير كرده باشد برسد ، و بود كه نرسد از آن جا كه او تقدير نكرده باشد تا مرد به گرسنگى بميرد . * ( وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها ) * ، و مأوى و منزل و قرارگاه او داند به شب و روز از سرا ( 5 ) و خانه و منزل . * ( وَمُسْتَوْدَعَها ) * ، و آن جا كه او را دفن كنند هم داند . عبد اللَّه عبّاس گفت : [ مستتقرها ] ، يعنى آنجا كه با او شود ، و * ( مُسْتَوْدَعَها ) * ، يعنى گور او . مجاهد گفت : ] ( 6 ) * ( مُسْتَقَرَّها ) * فى الرّحم ، * ( وَمُسْتَوْدَعَها ) * فى الصّلب ، يعنى به وديعت به صلب پدر داده‌اند . ربيع گفت : مستقرّش [ 167 - ر ] در ايّام حيات و مستودعش ( 7 ) چون در خاك نهند او را . بعضى دگر گفتند : مستقرّ او در بهشت يا در دوزخ ، بيانش قوله تعالى في

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز مل و مج نام . ( 2 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 3 ) . آو ، بم ، مل ، لب : جهد جهيد ، مج : جد جهيد ، آج ، آز : جهد خويشتن . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : جانورى . ( 5 ) . مج : سراى . ( 6 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء مل ، افزوده شد . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : مستودع .